پرواز جشنواره فیلم کوتاه معلولان بدون حمایت نهادها
فتانه امیری در گفتوگو با آتیهآنلاین به بهانه چاپ کتاب ششمین دوره جشنواره فیلم کوتاه پرواز درباره رویکرد متفاوت آثار منتشرشده در کتاب موردنظر، بیان کرد: در این کتاب، مطالبی درباره فیلمهایی می خوانیم که زندگی افراد دارای معلولیت را بدون حس ترحم یا قهرمانسازی اغراقشده به تصویر میکشند؛ روایتهایی که انسان را در تمامیتش نشان میدهد.
امیری با انتقاد از تداوم کلیشههای «قربانی رنجکشیده» و «ابرقهرمان فرامحدودیت» در سینمای جریان اصلی درباره معلولیت، تاکید کرد: جشنواره پرواز با حمایت از فیلمسازان دارای معلولیت و روایتهای واقعگرایانه، مکانیزمی برای شکستن این الگوهای نادرست است.
وی در پاسخ به این که چرا سینمای جریان اصلی ایران هنوز در دام دوگانههای سادهانگارانه «قربانی» یا «ابرقهرمان» گرفتار است، تحلیل کرد: دلیل اصلی، کمبود شناخت عمیق جامعه و فیلمسازان از زندگی واقعی افراد دارای معلولیت و فقدان حضور خود این افراد در فرایند تولید روایتهای سینمایی است.
دبیر جشنواره پرواز افزود: متاسفانه در بسیاری موارد، سوژههای مرتبط با معلولیت توسط کسانی ساخته میشوند که هرگز تجربه یا شناخت مستقیمی از آن ندارند. نتیجه، تولید ناخواسته کلیشههایی است که با نیت خیرخواهانه اما ناآگاهانه شکل میگیرند و نهتنها ناعادلانه، بلکه غیرواقعی هستند.
امیری درباره نقش جشنواره پرواز در تغییر این الگوها توضیح داد: پرواز با تمرکز بر مسائل افراد دارای معلولیت و حمایت جدی از فیلمسازان دارای معلولیت یا آثاری که روایتهای دقیق و انسانمحور ارائه میدهند، تلاش میکند در برابر کلیشهها مقاومت کند. انتقال فرصت روایتگری به خود افراد دارای معلولیت، کلیدیترین راهکار برای عبور از تصاویر قالبی است.
وی درباره مکانیزمهای عملی این جشنواره گفت: انتخاب آگاهانه آثار، برگزاری کارگاههای آموزشی و نشستهای تخصصی با حضور هنرمندان، پژوهشگران و فعالان حوزه معلولیت، ابزارهای پرواز برای ترویج روایتهای تازه، دقیق و عاری از کلیشه در سینمای ایران هستند. ما به دنبال بازتعریف «نرمال» در سینما هستیم؛ جایی که معلولیت بخشی از تنوع انسانی دیده میشود، نه تمام هویت یک شخص.
دبیر جشنواره بینالمللی فیلم پرواز با اشاره به موفقیت این رویداد در تغییر نگاه سینمایی از «ترحم» به «روایت انسانمحور»، از عدم همراهی نهادهای مسئول برای رفع موانع دسترسپذیری سالنهای سینما انتقاد کرد و گفت: علیرغم دعوتهای مکرر، هیچیک از نهادهای مرتبط در شش دوره گذشته میزبان جشنواره نبودهاند.
وی درباره دستاوردهای جشنواره پرواز تأکید کرد: ما تلاش کردهایم نگاه جامعه و سینماگران را از ترحم و احساساتگرایی به سمت درک واقعی، عدالتمحور و انسانی تغییر دهیم. آثار این جشنواره افراد دارای معلولیت را نه بهعنوان موجودات درگیر رنج محض، بلکه بهعنوان انسانهایی با آرزو، استعداد، شوخطبعی و خواستههای واقعی نشان میدهند.
امیری با بیان اینکه این مسیر نیازمند حمایت نهادهای فرهنگی است، افزود: پرواز ثابت کرده میتوان روایتی نوین از معلولیت در سینمای ایران خلق کرد؛ روایتی مبتنی بر تجربه زیسته، آگاهی و مشارکت برابر، هرچند تحقق کامل این هدف مستلزم همراهی گستردهتر است.
انتقاد از بیتوجهی به دسترسپذیری سینماها
امیری در پاسخ به پرسش آتیهآنلاین درباره تأثیر جشنواره در رفع موانع فیزیکی سینماها، تصریح کرد: برگزاری رویدادهایی مانند پرواز گامی ضروری در فرهنگسازی برای دسترسپذیری است، اما بهتنهایی کافی نیست. بسیاری از فیلمهای شش دوره گذشته، موانع ساختاری در سالنهای سینما، مدارس و حملونقل عمومی را مستند کردهاند. این آثار صدای تجربه زیسته افرادی هستند که روزانه با این چالشها دستوپنجه نرم میکنند.
دبیر جشنواره پرواز با ابراز تاسف از بیتفاوتی نهادهای مسئول گفت: علیرغم مکاتبات مکرر و دعوت رسمی از سازمانهایی مانند بهزیستی و تأمیناجتماعی، در طول شش دوره برگزاری، هیچیک از این نهادها حاضر به مشارکت یا حتی حضور در جشنواره نشدهاند. این عدم همراهی، شکاف بزرگی بین فعالیتهای فرهنگی و اجرای سیاستهای حمایتی ایجاد کرده است.
امیری به قابلیت ویژه آثار ششمین دوره جشنواره اشاره کرد و گفت: چندین فیلم مستند و داستانی این دوره با محوریت اشتغال، آموزش، ازدواج و تبعیض ساختاری، آنچنان مستند و مستدل هستند که میتوانند بهعنوان «سند اجتماعی» برای لابی گری با نهادهایی مانند مجلس، تأمیناجتماعی و شهرداری استفاده شوند. این آثار با روایت تجربههای زیسته، ابزارهایی مؤثر برای مطالبهگری و سیاستگذاری اجتماعی هستند؛ بهویژه اگر رسانهها و نهادهای مسئول همراهی کنند.
وی هشدار داد: غیبت نهادهای متولی نه تنها مانعی برای اهداف ماست، بلکه نشاندهنده کمتوجهی ساختاری به عدالت اجتماعی است. انتظار میرود سازمانهای مسئول بهبود زندگی افراد دارای معلولیت، در این فرآیند مشارکت فعال داشته باشند.
گفتمان ترحممحور، حقوق شهروندی معلولان را حذف میکند
دبیر جشنواره بینالمللی فیلم پرواز با انتقاد از بیتوجهی رسانههای ایرانی به مسائل بنیادین افراد دارای معلولیت مانند «اشتغال، استقلال مالی و تشکیل خانواده»، علت اصلی این غفلت را سیطره «گفتمان خیریهمحور» دانست و تأکید کرد: سینمای مستند با روایت تجربههای زیسته، تنها فضای بازکننده گرههای اجتماعی است.
امیری درباره محوریت کتاب جشنواره پرواز اظهار کرد: فیلمسازان دارای معلولیت در آثارشان بهجای کلیشههای تکراری، بر مسائل ملموسی چون اشتغال، ازدواج، استقلال مالی و کرامت انسانی تمرکز کردهاند؛ موضوعاتی که در گفتمان عمومی جامعه ایران عمداً نادیده گرفته میشوند.
وی تحلیل کرد: دلیل این حاشیهرانی، حاکمیت نگاه ترحمآلود و خیریهمحور است که افراد دارای معلولیت را نه شهروند صاحبحقوق، بلکه موضوع کمکگیری میبیند. همین نگرش، مطالبات ساختاری آنان را از رسانهها حذف میکند.
امیری با افشای بیمهری رسانهها به جشنواره پرواز تصریح کرد: علیرغم تلاشهایمان برای فرهنگسازی، بسیاری از رسانهها به دلیل عدم حمایت مالی جشنواره و ناتوانی ما در پرداخت هزینههای تبلیغاتی، حتی از پوشش اخبار این رویداد خودداری میکنند. این رفتار با رسالت «دغدغهمندی اجتماعی» آنان در تناقض است.
وی افزود: متأسفانه رسانهها فقط در آستانه برگزاری جشنواره به صورت محدود به موضوع معلولیت میپردازند و در بقیه سال سکوت میکنند. این رویکرد، فرصتهای اصلاح سیاستها و افکار عمومی را نابود میکند.
دبیر جشنواره پرواز با اشاره به ظرفیت تحولآفرینی سینمای مستند اظهار کرد: مستندهای برآمده از تجربه زیسته معلولان توانستهاند گرههای اجتماعی را بگشایند و تصویری انسانی از نیازها و توانمندیهای این قشر ارائه دهند. جشنواره پرواز بستری برای شنیدن این صداهاست، اما محدودیت پوشش رسانهای، دامنه تأثیرشان را کاهش داده است.
امیری از رسانهها خواست بهجای گزارش دهی مقطعی، بخشی از فرآیند آگاهیبخشی و مطالبهگری شوند و از رویدادهای فرهنگی مستقل مانند جشنواره پرواز، نه بهعنوان سوژه خبری، بلکه بهمثابه پروژهای برای بازتعریف عدالت حمایت کنند.
نادیده انگاری ظرفیت اقتصادی سینمای معلولیت
دبیر جشنواره بینالمللی فیلم پرواز با اشاره به حضور ۱۲۰ کشور در این رویداد و کسب جوایز معتبر بینالمللی توسط فیلمهای حوزه معلولیت، از بیمهری صنعت سینمای ایران و سرمایهگذاران به ظرفیت اقتصادی این آثار انتقاد کرد و سه عامل «نگاه سنتی ترحمآلود»، «ناآشنایی با بازار جهانی»و «فقدان حمایت نهادی»را دلیل اصلی این غفلت دانست.
امیری درباره دستاوردهای اقتصادی جشنواره پرواز تأکید کرد: شش دوره برگزاری پرواز ثابت کرده فیلمهای حوزه معلولیت نه تنها مخاطب جذب میکنند، بلکه در سطح بینالمللی جوایز معتبر کسب میکنند. حضور فعال ۱۲۰ کشور و استقبال از آثاری که ابعاد گوناگون معلولیت را با نگاهی انسانی و هنرمندانه به تصویر کشیدهاند، نشاندهنده ظرفیت بالای این سینما برای ایجاد جریان اجتماعیِ پرمخاطب است.
وی در پاسخ به این پرسش که «چرا صنعت سینمای ایران حاضر به سرمایهگذاری اقتصادی برای فیلمسازان دارای معلولیت نیست؟» گفت: سرمایهگذاران به سه دلیلِ نگاه سنتی ترحممحور که معلولیت را فاقد ارزش تجاری میداند؛ ناآگاهی از ظرفیتهای جهانی این آثار در جشنوارهها و پلتفرمهای بینالمللی و فقدان حمایت نهادهای فرهنگی از فیلمسازان مستقل این عرصه، این حوزه را نادیده میگیرند.
امیری با رد ادعای غیرتجاری بودن این آثار تأکید کرد: تجربه پرواز ثابت کرده اگر زیرساخت حمایتی و رسانهای فراهم شود، سینمای معلولیت میتواند نه تنها سودآور باشد بلکه برای برند سینمای ایران ارزشآفرینی کند. نمونههای موفق بینالمللی نشان میدهد این حوزه ظرفیت تبدیل شدن به ژانری تأثیرگذار و پرفروش را دارد.
دبیر جشنواره پرواز خواستار تحول ساختاری شد و در این خصوص توضیح داد: تغییر این وضعیت نیازمند سه اقدام فوری حمایت هدفمند دولت از تولید و توزیع این آثار، شفافسازی موفقیتهای بینالمللی برای جلب اعتماد سرمایهگذاران و تعامل نظاممند با پلتفرمهای جهانی و بخش خصوصی پیشرو است. تا زمانی که سینمای ایران معلولیت را «موضوع خیریه» ببیند نه «ژانر سینمایی سودآور»، فرصتهای اقتصادی و فرهنگی بیشماری را از دست خواهیم داد.
جشنواره «پرواز» تغییر نگرش جامعه نسبت به معلولیت را کلید زده است
مدیر جشنواره بینالمللی فیلم «پرواز» با اشاره به شش سال مدیریت این رویداد، تأکید کرد: تمرکز اصلی جشنواره بر تغییر نگرش جامعه غیرمعلول است و اکنون فیلمهایی تولید شدهاند که قابلیت استفاده بهعنوان «سند اجتماعی» برای تأثیرگذاری بر نهادهای قانونگذار را دارند.
وی درباره تأثیرات ملموس جشنواره فیلم «پرواز» در شش سال اخیر اظهار کرد: جامعه هدف ما افراد بدون معلولیت شامل مردم، مسئولان، سیاستگذاران، هنرمندان و رسانهها هستند.رسالت اصلی ما فرهنگسازی، تغییر نگرش عمومی و شکستن کلیشهها درباره معلولیت است تا جامعه دریابد مشکل اصلی، نابرابری ساختاری و فقدان زیرساختهاست، نه خود معلولیت.
او با بیان اینکه تغییرات بنیادین مانند اصلاح قوانین یا افزایش اشتغال نیازمند همکاری نهادهای رسمی است، افزود: با این حال، پرواز توانسته در ارتقای نگرش اجتماعی اثر ملموس بگذارد. بازخورد مخاطبان، مشارکت بینالمللی و تولید فیلمهای عمیق، این جشنواره را به بستری برای گفتوگوی اجتماعی تبدیل کرده است.
ادامه راه بدون حمایت نهادها ممکن نیست
مدیر جشنواره پرواز با اشاره به دشواریهای برگزاری این رویداد بینالمللی تأکید کرد: برگزاری پرواز با حداقل امکانات و حداکثر باور، تنها با تلاش خستگیناپذیر تیم دغدغهمند و مشارکت مستقیم افراد دارای معلولیت در سیاستگذاری و داوری ممکن شده است. اما ادامه این مسیر بدون حمایت واقعی نهادهای دولتی، خصوصی و رسانهها ممکن نیست.
وی با بیان این که «هیچ نهادی نمیتواند ادعا کند در قبال معلولیت مسئولیتی ندارد»، تاکید کرد: «ساخت جهانی عادلانهتر نیازمند اقدام مسئولانه و متحد امروز ماست. پرواز راه را نشان داده، اما گامهای بلندتر نیازمند همدلی و مشارکت همگانی است.»
گفت وگو: مهین داوری